θέατρο των καταπιεσμένων [ουσ. ουδ.]

[1]

Ορισμός

Σύστημα θεατρικών παιχνιδιών, ασκήσεων, τεχνικών και επιμέρους επιτελεστικών ειδών και δράσεων, που έχουν στόχο τον κριτικό στοχασμό, τον διάλογο και τον ατομικό και κοινωνικό μετασχηματισμό ατόμων ή ομάδων που υφίστανται καταπίεση υπό τη μορφή διακρίσεων, έλλειψης ελευθερίας και κοινωνικής ή οικονομικής ανισότητας.

Ανάπτυξη

Το θέατρο των Καταπιεσμένων [Teatro do Oprimido] είναι μία μορφή ακτιβιστικού, πολιτικού και κοινωνικού εφαρμοσμένου θεάτρου που ανέπτυξε ο Βραζιλιάνος σκηνοθέτης και συγγραφέας Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ] μαζί με ομάδες ηθοποιών και μη ηθοποιών σε χώρες της Λατινικής Αμερικής, κατά τις δεκαετίες του '60 και του '70, υπό την επίδραση του κινήματος της κριτικής παιδαγωγικής του Βραζιλιάνου παιδαγωγού Paulo Freire [Πάουλο Φρέιρε], και κυρίως του βιβλίου του με τίτλο Παιδαγωγική των καταπιεσμένων [στα ελληνικά έχει κυκλοφορήσει ως Η αγωγή του καταπιεζόμενου· πρωτ. Pedagogia do Oprimido]. Το Θέατρο των Καταπιεσμένων αποτελεί μια διαδραστική θεατρική μέθοδο που στόχο έχει να ενδυναμώσει τις καταπιεσμένες ομάδες της κοινωνίας και να τους προσφέρει φωνή και εργαλεία για δράση· περιλαμβάνει τόσο ένα οργανωμένο σύστημα επιτελεστικών ειδών, δράσεων, τεχνικών και μεθόδων θεατρικής εκπαίδευσης, το οποίο απευθύνεται σε ηθοποιούς και σε πολίτες (ηθο-θεατές/ηθο-θεάτριε ς/spect-actors/spect-actresses), όσο και ένα σύνολο αρχών που πλαισιώνουν τη σχέση μεταξύ πολιτικής και θέατρου. Το θέατρο των καταπιεσμένων ανατρέπει τον παραδοσιακό χωροταξικό διαχωρισμό μεταξύ κοινού και σκηνής, αντιπροτείνοντας μία νέα ηθική και αισθητική θεώρηση της σχέσης αυτής, καθώς το κοινό συμμετέχει ενεργά και έχει τη δυνατότητα να προτείνει λύσεις σε πραγματικά κοινωνικά προβλήματα.

Το θέατρο των καταπιεσμένων έχει πλέον ευρεία διεθνή εφαρμογή σε κοινωνικές, πολιτικές, εκπαιδευτικές και θεραπευτικές δράσεις, ασκείται από κέντρα θεάτρου των καταπιεσμένων και ομάδες θεάτρου των καταπιεσμένων σε περισσότερες από 80 χώρες, ενώ τα καταστατικά κείμενα του Boal έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Έχει επηρεάσει σημαντικά τη σύγχρονη θεατρική πρακτική, τις συμμετοχικές θεατρικές δράσεις, την τέχνη της επιτέλεσης, το θέατρο του πραγματικού, τη θεατροπαιδαγωγική, αλλά και την πολιτική θεωρία. Έχει, επίσης, ενταχθεί διεθνώς σε προγράμματα σπουδών της επαγγελματικής θεατρικής εκπαίδευσης.

Ο/Η καταπιεσμένος/καταπιεσμένη στο θέατρο των καταπιεσμένων είναι αυτός ή αυτή που υφίσταται την αδικία και/ή τη βία και προσπαθεί μέσα από τη θεατρική πράξη να αντιδράσει. Πρόκειται για το πρόσωπο που έχει χάσει το δικαίωμα να εκφράζεται και να ενεργεί με γνώμονα τη θέληση και τις ανάγκες του και, ως εκ τούτου, τοποθετείται στην κατάσταση του/της υπάκουου/υπάκουης ακροατή/ακροάτριας ενός μονολόγου.

Σύμφωνα με το θέατρο των καταπιεσμένων, οι ηθοποιοί, ως ειδικοί/ειδικές στην τέχνη της έκφρασης, δεν κατέχουν το μονοπώλιο της σκηνής. Δίνεται χώρος για την είσοδο στη σκηνή στους/στις ενεργούς/ενεργές θεατές/θεάτριες, τους/τις ηθο-θεατές/ηθο-θεάτριες. Οι δυνατότητες του πειραματισμού και της εξερεύνησης που προσφέρει το θέατρο στην περιοχή της αυτογνωσίας, βασίζονται στο αξίωμα ότι η θεατρικότητα είναι μία εγγενής ανθρώπινη ιδιότητα, που επιτρέπει στον άνθρωπο να παρατηρήσει τον εαυτό του εν δράσει και να επιτελέσει συνειδητές αλλαγές στη συμπεριφορά του. Η αυτοσυνείδηση που κατακτάται με τον τρόπο αυτόν προσφέρει τη δυνατότητα στο άτομο να φαντάζεται παραλλαγές της δράσης του και να μελετά εναλλακτικές δυνατότητες για τη ζωή του. Και επειδή το θέατρο των καταπιεσμένων είναι ζωντανό, βιωματικό, σωματικό αφήγημα, η μετάβαση από το παθητικό εγώ στο ενεργητικό εγώ δεν είναι απλώς θεωρητική, αλλά πολιτική πράξη.

Το «οπλοστάσιο των καταπιεσμένων» στο θέατρο των καταπιεσμένων αποτελείται από πολιτιστικά, δημιουργικά και επικοινωνιακά μέσα, που στόχο έχουν να σπάσουν τη σιωπή, να φωτίσουν την αδικία και να καλλιεργήσουν συνείδηση και συλλογική δράση· πρώτο στοιχείο του «οπλοστασίου» είναι το σώμα, όργανο καταπίεσης αλλά και αντίστασης, που μπορεί να εκφράσει καταστάσεις, οι οποίες είναι δύσκολο να εκφραστούν με τον λόγο· σημαντικό εργαλείο είναι και η φωνή ως αφήγηση, κραυγή και τραγούδι για την έκφραση του πόνου και της επιθυμίας για αλλαγή. Το «οπλοστάσιο» ενισχύεται μέσα από την κοινότητα, καθώς η συλλογική δράση, η συμπαράσταση και η ομαδική δημιουργία είναι ισχυρά μέσα αντίστασης, ενώ η φαντασία και το παιχνίδι ανοίγουν δρόμους εκεί όπου η καταπίεση καθηλώνει. Τα μέσα αυτά, με τη μορφή κυρίως παιχνιδιών και ασκήσεων του θεάτρου των καταπιεσμένων, αποτελούν μία συστηματική μέθοδο θεατρικής εκπαίδευσης και στοχεύουν στην ενεργοποίηση των συμμετεχόντων/συμμετεχουσών για την ανάπτυξη της συλλογικής τους δημιουργικότητας. Τα κυριότερα επιμέρους παραστατικά είδη είναι το θέατρο φόρουμ, το εικονοθέατρο, το θέατρο-εφημερίδα, το νομοθετικό θέατρο, το αόρατο θέατρο, το φάσμα των επιθυμιών και η αισθητική των καταπιεσμένων. Τα είδη του θεάτρου των καταπιεσμένων συνεχώς πολλαπλασιάζονται και προσαρμόζονται στις κατά τόπους θεατρικές και πολιτικές παραδόσεις.

Αγγλικά

theatre of the oppressed

Γαλλικά

théâtre de l’opprimé, le

Γερμανικά

Theater der Unterdrückten, das

Ιταλικά

teatro dell’oppresso, il

Συνώνυμα

Θ.τ.Κ.

Μη προτεινόμενοι όροι

θέατρο του καταπιεσμένου

Πεδίο εφαρμογής

• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

«Μερικοί άνθρωποι κάνουν το θέατρο επάγγελμά τους, οπότε πρέπει να εξασκηθούν, να μάθουν να ποστάρουν τη φωνή τους, να χρησιμοποιούν τα αισθήματά τους, αλλά για να είσαι θέατρο είναι αρκετό το να είσαι ανθρώπινη ύπαρξη. Το Θέατρο των Καταπιεσμένων ασχολείται με το θέατρο το οποίο είσαι και όχι με το θέατρο το οποίο κάνεις. Έτσι, αυτό το οποίο προσπαθούμε, είναι να έχουμε ένα σύστημα ασκήσεων, παιχνιδιών και τεχνικών που να βγάζουν από μέσα σου αυτό που ήδη έχεις. Δεν είναι για να σου δώσει κάτι που είναι αλλότριο σε σένα. Κατά κάποιον τρόπο ανάγεται στη μαιευτική του Σωκράτη: απαντώντας στις ερωτήσεις, ανακαλύπτεις τη γνώση που ήδη είχες κρυμμένη μέσα σου. Αυτό που έγραψα, λοιπόν, και στο βιβλίο μου "για ηθοποιούς και μη ηθοποιούς" ήταν ότι η γλώσσα που χρησιμοποιούν οι ηθοποιοί και οι μη ηθοποιοί είναι η ίδια, είναι η θεατρική γλώσσα. Έχουμε πάθη στη σκηνή και πάθη στη ζωή μας. Χρησιμοποιούν τη φωνή τους στη σκηνή, κινούν το σώμα τους στη σκηνή οι ηθοποιοί, όπως κάνουμε όλοι στην πραγματική μας ζωή. Χρησιμοποιούμε την ίδια "γλώσσα". Αλλά ο ηθοποιός έχει τη συνείδηση του ότι χρησιμοποιεί αυτή τη γλώσσα ενώ εμείς στην καθημερινή μας ζωή δεν έχουμε αυτή τη συνείδηση. Έτσι αυτό το οποίο προσπαθεί το Θέατρο των Καταπιεσμένων είναι να φέρει αυτή τη συνείδηση στους ανθρώπους οι οποίοι ήδη μιλούν θέατρο χωρίς να το ξέρουν. Έχει να κάνει με τη γνώση του ότι, θέλεις δε θέλεις, σ’ αρέσει δεν σ’ αρέσει η γλώσσα που χρησιμοποιείς, είναι θέατρο, αυτή είναι η έκφραση. Έτσι, επικοινωνείς μέσω των αισθήσεων, όχι αποκλειστικά και μόνο με τη λογική.»

Ο Augusto Boal σε συνομιλία του με την Ελευθερία Σαπουντζή προσεγγίζει τη σύζευξη της παράστασης με την πραγματική ζωή μέσω του Θεάτρου των Καταπιεσμένων.

Σαπουντζή, E. (2008, Nοέμβριος 24). Συνέντευξη με τον Αουγκούστο Μπόαλ. Το Βήμα. www.tovima.gr...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το σώμα στο Θέατρο των Καταπιεσμένων και η εκπαιδευτική διάστασή του. — Το σώμα στο *Θέατρο των Καταπιεσμένων* και η εκπαιδευτική διάστασή του.

Η πρόσληψη του Θεάτρου των Καταπιεσμένων στην Ελλάδα. — Η πρόσληψη του *Θεάτρου των Καταπιεσμένων* στην Ελλάδα.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Το δέντρο του Θεάτρου των Καταπιεσμένων. — Το δέντρο του *Θεάτρου των Καταπιεσμένων*.

βασική

Boal, A. (1990). The cops in the head, three hypotheses. The Drama Review, 34/3.

Boal, A. (2001). Hamlet and the baker’s son: My life in theatre and politics (A. Jackson, Μετ.). London & New York: Routledge.

Boal, Α. (2002). L’arc en ciel du désir: Du théâtre expérimental à la thérapie. Paris: La Découverte.

Boal, Α. (2006). Τhe aesthetics of the oppressed (A. Jackson, Μετ.). London & New York: Routledge.

Boal, Α. (2013). Θεατρικά παιχνίδια για ηθοποιούς και μη ηθοποιούς (M. Παπαδήμα, Μετ.). Θεσσαλονίκη: Σοφία.

Boal, A. (2019). Theatre of the oppressed (A. Charles, M. L. Mcbride, & E. Fryer, Μετ.). London: Pluto Press.

Βoal, A. (2021). Games for actors and non-actors (A. Jackson, Μετ.). London & New York: Routledge.

Boal, A. (2024). Jeux pour acteurs et non-acteurs. Pratique du théâtre de l'opprimé. Paris: La Découverte/Maspero.

Μποάλ, A. (1981). To θέατρο του καταπιεσμένου (Ε. Μπραουδάκη, Μετ.). Αθήνα: Θεωρία.

συμπληρωματική

Aoun, I. (2016). Το θέατρο του καταπιεσμένου και η κοινωνική αλλαγή στην Παλαιστίνη. Εκπαίδευση & Θέατρο, 17.

Babbage, F. (2018). Augusto Boal. London & New York: Routledge.

Boal, J. (2023). Theatre of the oppressed and its times. London & New York: Routledge.

Cohen-Cruz, J. & Schutzman, M. (Επιμ.). (2006). A Boal companion: Dialogues on theatre and cultural politics. London & New York: Routledge.

Ganguly, S. (2020). From Boal to Jana Sanskriti: Practice and principles (R. Yarrow, Επιμ.). London & New York: Routledge.

Howe, K., Boal, J., & Soeiro, J. (Επιμ.). (2019). The Routledge companion to theatre of the oppressed. London & New York: Routledge.

Santos, B. (2019). Theatre of the oppressed roots and wings: A theory of praxis. Los Angeles: KURINGA in conjunction with U.C.L.A. Art & Global Health Center and U.C.L.A. Prison Education Program.

Αγγελόπουλος, T. (2015). Θέατρο του καταπιεσμένου στη Σερβία και Κροατία: Συζήτηση με τη Σουζάνα Καπλάνοβιτς και τον Αλεξάντρ Μπάντσιτς. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

Αραμπατζίδου, Φ., Γεωργόπουλος, Α., Λενακάκης, Α., & Μπακιρτζής, Κ. (2015). To θέατρο του καταπιεσμένου στην περιβαλλοντική εκπαίδευση. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

Βασιλείου, X. (2015). Οι τεχνικές του θεάτρου του καταπιεσμένου και η παιδαγωγική τους διάσταση: Κριτική θεώρηση στις προοπτικές και στους περιορισμούς της χρήσης του θεάτρου φόρουμ μέσα στη σχολική τάξη. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

Γαβαλά, E., & Παρούση, A. (2015). Θέατρο του καταπιεσμένου με την τεχνική του θεάτρου φόρουμ: Πειραματική εφαρμογή στο πλαίσιο μιας τάξης νηπιαγωγείου. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

Γκόβας, Ν. & Ζώνιου, Χ. (Eπιμ.). (2011). Θεατροπαιδαγωγικά προγράμματα με τεχνικές θεάτρου φόρουμ. Αθήνα: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση & Ώσμωση.

Ζώνιου, Χ. (2003). Το θέατρο του καταπιεσμένου. Εκπαίδευση & Θέατρο, 4.

Ζώνιου, Χ. (2018). Προσεγγίσεις της υποκριτικής του κοινωνικού θεάτρου: Η περίπτωση του ηθοποιού-εμψυχωτή του θεάτρου του καταπιεσμένου του Αugusto Boal. Στο Α. Αλτουβά & Κ. Διαμαντάκου (Eπιμ.), Θέατρο και Δημοκρατία: Πρακτικά Ε΄ Πανελλήνιου Θεατρολογικού Συνεδρίου (σσ. 511–26). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών, Ε.Κ.Π.Α.

Κρίθαρη, Χ. (2012). Το θέατρο του καταπιεσμένου ως εργαλείο κοινωνικής ένταξης σε ομάδα με κοινή εμπειρία απεξάρτησης. Εκπαίδευση & Θέατρο, 13 &16.

Κωστή, Κ. (2022). Η παιδαγωγική και το θέατρο των καταπιεσμένων: Μια μελέτη περίπτωσης για την ένταξη μαθητών Ρομά στο σχολείο. Στο Σ. Καλδή, Ι. Ρουσσάκης, Β. Τζίκα, Μ. Χατζή, & Κ. Μαλαφάντης (Επιμ.), Το σχολείο στη δημοκρατία, η δημοκρατία στο σχολείο - Πρακτικά ΙΣΤ΄ Διεθνούς Συνεδρίου της Παιδαγωγικής Εταιρείας της Ελλάδος, Β' Τόμος (σσ. 789–798). Βόλος: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας.

Μποέμη, Ν. (2010). Ανιχνεύοντας τη θεατρικότητα: Περιγραφικές διαστάσεις του θεάτρου του καταπιεσμένου – το παράδειγμα της Βαρκελώνης. Εκπαίδευση & Θέατρο, 11 & 16.

Νικολάου, Μ. (2015). Ραντεβού στα… θρανία: Εφαρμογή τεχνικών του θεάτρου του καταπιεσμένου στο Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ρόδου. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

Παπαγεωργίου, K. (2015). Θέατρο του καταπιεσμένου: Θέατρο για προσωπική και κοινωνική αλλαγή. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). θέατρο των καταπιεσμένων. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο των καταπιεσμένων

Chicago

"θέατρο των καταπιεσμένων." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο των καταπιεσμένων.

1741